Synagoga Tempel (Synagoga Postępowa)
Synagoga Tempel (Synagoga Postępowa) to zabytkowa reformowana synagoga znajdująca się w Krakowie na Kazimierzu, przy ulicy Miodowej 24. Jest obecnie jedną z czterech czynnych synagog w mieście, jednak nabożeństwa odbywają się w niej wyłącznie okazjonalnie.
Historia synagogi
Synagoga Tempel w Krakowie jest jednym z najważniejszych zabytków żydowskiej historii miasta. Jej powstanie było efektem długich i wytrwałych starań środowiska żydów postępowych, którzy pragnęli stworzyć miejsce kultu odpowiadające nowoczesnym ideom religijnym i społecznym XIX wieku. Budowę synagogi rozpoczęto po aż 17 latach starań, a sam obiekt wzniesiono w latach 1860–1862 według projektu architekta Ignacego Hercoka. Inicjatywa wyszła od Stowarzyszenia Izraelitów Postępowych oraz Towarzystwa Religijno-Cywilizacyjnego. Do synagogi uczęszczali przede wszystkim Żydzi reformowani, którzy dążyli do integracji kulturowej i społecznej z narodem polskim. Nabożeństwa odbywały się według zreformowanej liturgii XIX wieku, a kazania wygłaszano w języku polskim i niemieckim. Było to miejsce nowoczesne jak na swoje czasy — posiadało organy oraz chór, w którym w okresie międzywojennym śpiewały również kobiety.
W kolejnych latach budynek był wielokrotnie rozbudowywany i przebudowywany. Już w 1868 roku synagogę powiększył Teofil Lamyrski, a następnie w 1883 roku J. Ertl. Największe zmiany przeprowadzono w latach 1893–1894, gdy Beniamin Torbe wraz z Fabianem Hochstimem nadał świątyni nowy wygląd. Wówczas dobudowano przedsionek oraz nową fasadę od strony zachodniej, a także trójboczną apsydę od wschodu. Wnętrze zyskało charakterystyczną dekorację w stylu mauretańskim, która podkreślała orientalny charakter architektury synagogalnej.
Ostateczny kształt budowli nadano w 1924 roku, kiedy według planów Ferdynanda Lieblinga i Jozuego Oberledera dobudowano boczne nawy oraz zmieniono układ części wschodniej. Od tego czasu bryła synagogi zachowała formę, którą można podziwiać do dziś. Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci zdewastowali wnętrze budynku, zamieniając go w magazyn, a w jednej z naw urządzili stajnię dla koni. Po zakończeniu wojny synagoga ponownie stała się miejscem modlitwy — korzystali z niej zarówno Żydzi postępowi, jak i ortodoksi. W 1947 roku w jej północnej części utworzono mykwę, czyli rytualną łaźnię. Regularne nabożeństwa odbywały się do 1968 roku, w latach 70. nabożeństwa organizowano już tylko okazjonalnie, a po śmierci ostatniego kantora, Abrahama Lesmana, w 1985 roku synagoga została zamknięta i zaczęła stopniowo niszczeć.
Nowy rozdział w historii budynku rozpoczął się na początku lat 90. XX wieku, kiedy organizacja World Monuments Fund wpisała synagogę na listę ważnych zabytków dziedzictwa żydowskiego w Europie Środkowo-Wschodniej. W 1994 roku rozpoczęto gruntowny remont, w 2000 roku zakończono pełną rewaloryzację synagogi, przywracając jej dawny blask.
Współcześnie Synagoga Tempel jest nadal czynna, choć nabożeństwa odbywają się w niej jedynie kilka razy w roku — głównie podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej oraz najważniejszych świąt religijnych. Budynek pełni również funkcję ważnego miejsca pamięci i kultury, przypominając o bogatej historii społeczności żydowskiej w Krakowie.
Architektura synagogi
Synagoga Tempel w Krakowie jest murowanym budynkiem wzniesionym na planie prostokąta, zaprojektowanym w stylu mauretańsko-neorenesansowym, łączącym elementy architektury orientalnej i renesansowej. Elewacja budynku wyróżnia się bogatymi dekoracjami oraz charakterystycznymi dwudzielnymi oknami arkadowymi, w których umieszczono barwne witraże z przełomu XIX i XX wieku, ufundowane przez członków kongregacji.
Nad głównym wejściem, pod trójkątnym przyczółkiem, znajdują się tablice Dekalogu wykonane z czarnego marmuru oraz cytat z Psalmu 100,4: „Wstępujcie w bramy Jego z pieśnią dziękczynną, z hymnami pochwalnymi na Jego dziedzińce.”
Wnętrze głównej sali modlitewnej zdobią bogate stiuki i ornamenty w stylu mauretańskim. Galerie dla kobiet wsparte są na ozdobnych żelaznych filarach, a w centralnej części sali znajduje się bima. Szczególną uwagę zwracają dekoracje sufitu i balustrad z motywami roślinnymi inspirowanymi sztuką islamu. We wschodniej części synagogi znajduje się monumentalny Aron ha-kodesz (szafa na Torę) wykonany z białego marmuru karraryjskiego. Umieszczono go na podwyższonym podeście i zwieńczono złotą półkopułą oraz dekoracyjnymi wieżyczkami. Znajduje się on przed półokrągłą apsydą ozdobioną motywem rozgwieżdżonego nieba. Wyjątkowym elementem wystroju synagogi są 43 barwne witraże o motywach geometrycznych i roślinnych. Są to jedyne zachowane witraże synagogalne w Polsce, co czyni je niezwykle cennym elementem dziedzictwa kulturowego.
Ciekawostki
Synagoga Tempel to nie tylko miejsce modlitwy, ale również ważny ośrodek kultury żydowskiej w Krakowie. Dzięki bardzo dobrej akustyce oraz dużej przestrzeni, która może pomieścić kilkaset osób, odbywają się w niej liczne koncerty, spotkania oraz wydarzenia artystyczne.
Szczególnie ważną rolę synagoga odgrywa podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej, kiedy organizowane są w niej koncerty muzyki żydowskiej oraz wydarzenia przyciągające uczestników z Polski i z zagranicy.
Na przestrzeni lat w synagodze występowało wielu znanych kantorów, między innymi Benzion Miller, Joseph Malovany oraz Yitzhak Meir Helfgot, którzy wykonywali tradycyjną muzykę synagogalną i utwory muzyki poważnej. Odbywały się tu również koncerty zespołów grających różne gatunki muzyki żydowskiej — od tradycyjnego klezmeru po nowoczesne aranżacje inspirowane jazzem czy reggae.
Jedną z najbardziej znanych postaci związanych z koncertami w synagodze był Leopold Kozłowski-Kleinman, często nazywany „ostatnim klezmerem Galicji”, który regularnie występował tu wraz z zaproszonymi artystami.