Synagoga Stara w Krakowie
Synagoga Stara w Krakowie to zabytkowa synagoga znajdująca się na Kazimierzu w Krakowie, przy ulicy Szerokiej 24. Jest jedną z najstarszych zachowanych synagog w Polsce oraz jednym z najcenniejszych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Europie. Do 1939 odgrywała rolę centralnej synagogi krakowskiej gminy żydowskiej.
Historia synagogi
Synagoga została prawdopodobnie wzniesiona w drugiej połowie XV wieku przez Żydów czeskich (najczęściej podaje się daty 1407 lub 1492). Była gotycką, dwunawową halą przeznaczoną dla mężczyzn. Jej wschodnia ściana przylegała do murów miejskich, stanowiąc część systemu obronnego. Podobne synagogi istniały w Europie jedynie w kilku miastach, m.in. w Wormacja, Ratyzbona i Praga.
Po pożarze w 1557 roku świątynię odbudował florencki architekt Mateo Gucci, nadając jej renesansowy charakter. W kolejnych wiekach była wielokrotnie przebudowywana i niszczona przez pożary.
W 1794 roku przemawiał tu Tadeusz Kościuszko, wzywając Żydów do walki o wolność wspólnej ojczyzny.
Podczas II wojny światowej synagoga została zdewastowana przez Niemców. Odbudowę rozpoczęto w 1956 roku, przywracając jej gotycko-renesansowy wygląd. W latach 1970–1972 dokonano rozbiórki wysokiego muru ogradzającego bożnicę od północy i zachodu oraz wybudowano szerokie schody tarasowe.
Architektura synagogi
Obecnie synagoga jest gotycko-renesansową, prostokątną, dwunawową halą ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na dwóch smukłych kolumnach toskańskich. Od północy i południa przylegają dawne babińce. Dach głównego korpusu zasłania wysoka arkadowa attyka z półkolistymi wnękami i narożnymi sterczynami. W północno-wschodnim narożniku zachował się fragment dawnego muru miejskiego.
Do wnętrza prowadzi renesansowy portal z hebrajskim napisem „To jest brama Jahwe, sprawiedliwi przez nią wchodzić będą”. W przedsionku znajduje się kamienna studnia do rytualnego obmycia rąk. W centrum sali stoi zrekonstruowana, żelazna bima w formie baldachimu, a przy wschodniej ścianie – późnorenesansowy Aron ha-kodesz z cytatem z Księgi Przysłów.
Zachowały się także fragmenty polichromii prawdopodobnie z około połowy XVII wieku.
Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - Dzieje i Kultura Żydów
Od 1958 roku w budynku działa Muzeum Judaistyczne – oddział Muzeum Krakowa. Prezentowane są tu zabytki związane z historią i kulturą Żydów krakowskich. Do najcenniejszych eksponatów należą m.in.:
- lambrekin z 1770 roku z haftowaną koroną Tory
- srebrne rimonim z okresu międzywojennego
- tas z ok. 1800 roku
- jad z 1798 roku
- lwowska lampka chanukowa z XIX wieku
- taca sederowa ze sceną Wyjścia z Egiptu (ok. 1806)
Ważną część zbiorów stanowią tradycyjne stroje żydowskie oraz ikonografia dawnego Kazimierza – obrazy, grafiki i fotografie dokumentujące życie społeczności.
Ciekawostki
Według legendy zgodę na budowę synagogi wydał Kazimierz III Wielki, który miał przekazać dwa srebrne miecze przeznaczone na świeczniki. Z wdzięczności zawieszono je w przedsionku zamiast przetapiać.
Z synagogą związana jest także wyjątkowa tradycja w czasie święta Simchat Tora. Podczas zwykle wykonywanych siedmiu radosnych okrążeń z Torą w połowie czwartego nagle przerywano taniec i rozpoczynano modlitwy. Zwyczaj ten miał upamiętniać tragiczne wtargnięcie Tatarów do świątyni w czasie święta i śmierć modlących się wiernych.